Urząd Gminy w Potworowie
flash_foto_01 flash_foto_02 flash_foto_03 flash_foto_04 flash_foto_05 flash_foto_06 flash_foto_07 flash_foto_08 flash_foto_09 flash_foto_10
Wydrukuj stronę Poleć znajomemu
x

Zapraszam do obejrzenia strony Gmina Potworów - Historia - O Gminie - Serwis Informacyjny Urzędu Gminy w Potworowie.

 

Pobierz PDF

Gmina Potworów

 



W czasach pierwszych Piastów kraj podzielony był na dzielnice, a te na kasztelanie na czele z kasztelanami.

Teren obecnej Gminy Potworów leżał w dzielnicy sandomierskiej w kasztelani radomskiej. Kasztelani mianowani przez księcia, odpowiedzialni byli za administrację, sądownictwo i wojskowość.

Na początku XIV wieku dzielnica sandomierska stała się częścią zjednoczonego Królestwa Polskiego. W czasach ostatnich Piastów, w początkach XIV wieku, wprowadzono duże zmiany w administracji i sądownictwie w Polsce. W dawnych kasztelaniach utworzono sądy ziemskie i w związku z tym podzielono kraj na okręgi sądowe - powiaty. Powstał też nowy urząd królewski zarządzajacy dobrami królewskimi i sprawujący sądownictwo kryminalne - był to Starosta. Urząd Starosty obejmował od jednego do kilku powiatów. Potworów znalazł się w powiecie radomskim, Starosta również urzędował w Radomiu.

Obecny teren Gminy Potworów pierwotnie pokrywały gęste lasy. Był to obszar pograniczny między Małopolską a Mazowszem.

Na terenie Gminy w przeszłości dominowała szlachecka własność prywatna. Były to niewielkie wsie tworzące tak zwane zaścianki szlacheckie. Nie spotykana była własność kościelna, królewska ani wielowioskowa własność prywatna. Osadnictwo zaczęło się dosyć późno, bo dopiero w XVIII wieku wśród miejscowych właścicieli ziemskich pojawili się magnaci.

Do najstarszych osad w Gminie Potworów należy wieś Grabowa, którą kroniki notują już w 1401 roku. Niedługo później, w ciągu XV wieku powstały kolejne: Mokrzec, Długie, Potworów i Dłuska Wola. Na przełomie XV i XVI wieku powstały następne miejscowści: Grabowska Wola, Rdzów, Rdzuchów, Sady i Wir. W ten sposób już na początku XVI wieku ukształtowała się sieć osadnicza w dzisiejszej Gminie Potworów.

 

HISTORIA POSZCZEGÓLNYCH MIEJSCOWOŚCI


Potworów

Początki istnienia Potworowa giną w pomroce dziejów. Jedna z legend mówi, że żył tu okrutny rycerz rozbójnik, który łupił kupców, przejeżdżających traktem od Sandomierza i Radomia ku przeprawie na Pilicy.

Położenie starego Potworowa, zwanego wtedy Oxa, nie jest znane, ustne przekazy mówią o dwóch hipotetycznych miejscach: pierwsze to okolice stawu Budzyń, drugie zaś to las w Rdzowie przy drodze ku Przystałowicom.

Rok powstania parafii jest nieznany. Już w XIII wieku istniał kościół modrzewiowy (obecnie w tym miejscu znajduje się park) pod wezwaniem św. Doroty.

Pierwszą wzmiankę o Potworowie można znaleźć u Jana Długosza w „Liber Beneficjorum” t.j. str 390, który opisując dziesięciny dla kościoła Panny Maryi w Sandomierzu pisze „Potworow villa propraim parachialem eaclesiam habens in se, cujus haeredes Paulus Pothworowsky ect”. Kościół przynależał wtedy do archidiecezji Gnieźnieńskiej.

W XV wieku dziedzicami Potworowa byli Paweł Potworowski herbu Dębno i Jakub z Rzeszotkowej Woli herbu Łabędź. Wieś miała 20 łanów kmiecych dających dziesięcinę kościołowi Sandomierskiemu wartość około 15 do 16 grzywien. Było też 6 karczem, dwóch ogrodziarzy i jeden folwark należący do Pawła Potworowskiego.

W „Liber Beneficjorum” Łaskiego Potworów nazwany jest w tytule rozdziału „Pothvorow alis Oxa oppidum”, a w opisie zaraz na początku „in eadem Pothvorow villa”. Określenie Potworowa raz miastem, raz wsią może być traktowane jako pomyłka lub, że Potworów był miastem i tracił to prawo w pewnych okresach.

W XVI wieku właścicielami Potworowa byli Wolscy. W początkach XVI wieku z  Potworowem związany był arcybiskup Gnieźnieński Jan Gruszczewski – krewny właścicieli majątku. Znany był w całej Polsce z swej rozrzutności – wspomagał finansowo swoją rodzinę.

W 1620 roku posiadłość przeszła w ręce Podkańskich. Istniał w tym czasie duży drewniany dwór wraz z parkiem. Tradycja ustna mówi, że stary dwór stał w miejscu gdzie znajdowały się magazyny byłej Gminnej Spółdzielni nad stawem. Może to być prawda, gdyż dawniej droga w kierunku Odrzywołu biegła przez Łojków, a więc stary trakt mógł prowadzić obok kościoła przez Starą Wieś obok dworu nad stawami w kierunku Łojkowa.

26 lutego 1834 roku spłonął kościół. Przez 30 lat nabożeństwa odbywały się w szopie. W 1770 roku Stanisław Podkański opat cystersów z Sulejowa, brat dziedzica Potworowa hr. Podkańskiego podkomorzego sandomierskiego Antoniego przystąpił do budowy (własnym kosztem) nowego kościoła.

Zlokalizowano go na starym cmentarzu. Śmierć fundatora nie pozwoliła zakończyć budowy, a zgromadzony na ten cel fundusz 30 000 złotych zaginął w czasie zaburzeń które nawiedziły wtedy nasz kraj. Przez 80 lat mury nieskończonego kościoła niszczały wystawione na działanie warunków atmosferycznych. Dopiero ks. Wincenty Ogórkiewicz, proboszcz tutejszej parafii podjął się dalszej budowy. Mury były tak zniszczone, że część trzeba było wyburzyć. Kościół poświęcił ks. Jakub Stępniewski w roku 1861, a konsekrował biskup diecezji sandomierskiej J.E. ks. biskup Antoni Ksawery Bodkiewicz 23.08.1885 roku.

W 1883 roku zbudowano plebanie, która istnieje do dnia dzisiejszego.

W XIX wieku majątek przeszedł w ręce Bonieckich, którzy zbudowali dwór murowany, rozebrany w 1982 roku. W 1884 roku osada liczyła 31 domów i 341 mieszkańców. Folwark w 1884 roku posiadał 829 mórg.

W roku 1865 zbudowano szkołę parterową.

W 1915 roku wojska austriackie zburzyły wieże kościoła, która nie została odbudowana do dnia dzisiejszego.

  - 1914.jpg 

W 1923 roku powstała szkoła siedmioklasowa. Ponieważ nie mieściła się w starym budynku, wynajmowano sale w domach chłopskich. W roku 1929 została wybudowana szkoła piętrowa oddana do użytku w 1930 roku. Wielki udział w jej budowę włożył Edward Majewski - kierownik szkoły, Bolesław Rajkowski - sekretarz Urzędu Gminy i Józef Bartoszewski - radny gminny, rolnik z Potworowa. W okresie II wojny światowej szkołę zajęła niemiecka żandarmeria.

Przed II wojną w skład gminy wchodziły wsie: Adamów Folwark, Błażejów Kolonia, Dłuska Wola, Grabina, Grabowa, Grabowska Wola, Grotki, Jabłonna, Kacperków, Kiedrzyń, Kostrzyń, Kozłów Kostrzyński, Laskowa Wola, Łukaszów Kostrzyński, Laskowa Wola, Łukaszów, Mokrzec, Mokrzec Wola, Ocieść, Pabianki Kostrzyńskie, Potworów, Potworowska Wola, Potworów Kolonia, Aleja Łojków, Rdzów, Rogozińska Wólka, Ulów, Kolonia Waliska, Wir, Wirówek, Wojciechów, Wymysłów, Zachatka, Kolonia Zielonka i Żydy.

W latach trzydziestych (do wybuchu wojny) odbywały się w Potworowie we wtorki jarmarki. Targowisko składało się z dwóch części. Jedna na terenie obecnego parku, druga w miejscu gdzie obecnie znajduje się młyn i byłe Biuro GS.

 

Dąbrowa

Pierwsze wzmianki o Dąbrowie pojawiają się na mapie Królestwa Polskiego z 1839 roku. Był to początkowo folwark szlachecki. Nazwa wsi pochodzi od słowa „dąbrowa” oznaczającego las. Od 1864 roku osada należała do gminy Przytyk.

W 1881 roku było tu 6 domów i 64 mieszkańców. We wsi było 560 mórg ziemi dworskiej i 24 morgi ziemi chłopskiej. W końcu XIX wieku ziemia dworska została rozparcelowana i powstała nowa osada Dąbrowa Kolonia.

W 1921 roku Dąbrowa kolonia liczyła 38 domów i 234 mieszkańców. Dąbrowa Wieś liczyła 8 domów i 52 mieszkańców. Obydwie wsie należały do gminy Przytyk.

 

Długie

Wieś powstała w XV wieku. Pierwsza wzmianka pojawia się już w „Liber beneficiorum” Jana Długosza z lat 1470-1480. Nasz kronikarz użył nazwy Dlugye.

Nazwa wsi bierze swój początek od ukształtowania zabudowań wsi, którą poprzez rozciągnięty kształt zaczęto nazywać Długą Wsią czyli Długie.

Była to prywatna wieś szlachecka.Długie należały do parafii Potworów.

W 1508 roku wieś Dlugye została wymieniona w spisie podatkowym powiatu radomskiego. W tym czasie właścicielem wsi był Mikołaj Stryjkowski. Płacił on 15 groszy podatku od tej wsi.

Kolejne informacje pochodzą z lat 1511-1512 pochodzą z wizytacji kościelnych.

Wieś nie pozostała długo w rękach rodziny Stryjkowskich, ponieważ w spisie podatkowym z 1569 roku Długie było podzielone między kilku szlachciców z innych rodów. Miejscowi rycerze przyjęli nazwisko od nazwy wsi i nazywali się Dłuskimi.

Spis podatkowy z połowy XVI wieku wymienia jako właścicieli: Mikołaja Dłuskiego posiadający ponad 3 łany ziemi oraz 62 braci Jana, Wojciecha i Macieja Dłuskich posiadających po ćwierć łana ziemi. Kolejnym właścicielem był Zygmunt Krogulecki mającego pół łana ziemi. Był jeszcze jeden właściciel wsi z rodu Dłuskich niejaki Franciszek Dłuski. Po 1569 roku „Herbarze” nie notują już Dłuskich z Długiego. Wieś przechodzi na własność rodu Duninów.

Kolejnym rodem, który był dziedzicem wsi był ród Duninów. Dziedziczyli też w tej wsi Głuszyńscy i Zwierzchowscy

Spis podatkowy z 1789 roku wymienia jako właściciela niejakiego Szymona Zarembę.

W 1827 roku Długie liczyło 11 domów i 146 mieszkańców. Była to wtedy niewielka osada w połowie XIX wieku opisano ją jako mająca „grunta szczupłe między lasami”. Wieś liczyła zaledwie 8 chałup.

Po 1864 roku osadę włączono do gminy Potworów.

Wieś Długie liczyła w 1880 roku 24 domy i 160 mieszkańców. Obok wsi istniała też tak zwana kolonia czyli osada powstała na dawnych gruntach folwarcznych. Liczyła ona 9 domów i 16 mieszkańców.

Spis powszechny z 1921 roku informuje, że Długie liczyło 34 domy mieszkalne i 218 mieszkańców.

 

Dłuska Wola

Również ta osada powstała w XV wieku, a pierwsze wzmianki pochodzą z kronik Jana Długosz z lat 1470-1480. Wymienia się tam nazwę Dlusca Wolya.

Wieś powstała obok wsi Długie i była zapewne założona przez właścicieli Długiego. Po założeniu wsi, kmieciom ją zamieszkującym dano kilkuletni okres zwolnień od danin. Okres zwolnienia nazywano „wolą”, tak powstała nazwa wsi.

W 1508 roku właścicielem Woli Dłuskiej była Barbara Potocka.

W 1569 roku spisy podatkowe jako właściciela wsi wymienia Stanisława Wędrogowskiego. Dłuska Wola liczyła wtedy 2 łany ziemi.

Późniejsze losy wsi są podobne do wsi Długie. Dziedziczyli tu zapewne ci sami właściciele co w Długim. Spisy podatkowe i opisy kraju wymieniają te dwie wsie razem.

W 1882 roku wieś liczyła 11 domów i 83 mieszkańców.

Spis powszechny z 1921 roku przekazuje, że była to oddzielna miejscowość licząca 28 domów i 173 mieszkańców. Obok Dłuskiej Woli istniała mała osada o nazwie Dłuska Wola kolonia licząca zaledwie 1 dom i 4 mieszkańców.

Przed II wojną światową w Dłuskiej Woli działał wiatrak. Był własnością J. Koszyńskiego.

 

Grabowa

Jest to jedna ze starszych wsi w gminie. Już w roku 1401 w „Kodeksie Katedry Krakowskiej” pojawia się nazwa Grabowa.

Początkowo wieś należała do Jana z Rzuchowa, który w 1428 roku sprzedał tą wieś Andrzejowi Duninowi-Szpotowi za 50 grzywien. Od tej pory z wsią związany był ród Duninów. Synowie Andrzeja Dunina: Jan, Donin, Mszczuj i Krzczon (Krystyn) po śmierci ojca podzieli się wsiami Grabowa, Rusinów i innymi. Po kolejnym podziale rodzinnych włości, w 1473 roku Grabowa stała się własnością Mszczuja i Krystyna. Od 1484 roku jedynym właścicielem wsi był już Mszczuj Dunin-Szpot. Kolejna wzmianka o Grabowej pochodzi z  „Liber Beneficiorum…” Jana Długosza z lat 1470-1480.

Spis podatkowy z 1508 roku wymienia jako właściciela wsi Mszczuja Dunina. W spisie umieszczono zapis „Msczuy de Grabowa” Płacił on dwie marki i 27 groszy podatku od tej wsi. Osada należała do parafii Wrzeszczów.

W 1569 roku wieś należała do Stanisława Nadolskiego. We wsi był łan ziemi dworskiej oraz siedem i pół łana ziemi należącej do kmieci.

W początkach XVII wieku Grabowa tak samo jak Potworów znalazły się w rękach Potkańskich herbu Brochwicz z Potkan. Pierwszym właścicielem z tego rodu był Seweryn syn Jana podstarościego radomskiego. Po nim dziedziczył najmłodszy syn Paweł, który objął dobra Grabowa w 1660 roku. W końcu XVII wieku Grabowe przejął syn Pawła Potkańskiego Jakub Potkański. Po Jakubie Potkańskim dziedzicem wsi był Józef Stanisław Potkański łowczy sandomierski od 1698 roku. Po nim dziedziczył syn Jan, który od ojca w 1712 roku przejął tytuł łowczego sandomierskiego.

Kolejnym dziedzicem wsi był Antoni Potkański chorąży stężycki od 1755 roku.

Po Antonim Potkańskim dziedziczyła Ludwika Potkańska wdowa po Antonim Potkańskim, a następnie syn Antoniego i Ludwiki, Ludwik Potkański.

Jeszcze w początkach XIX wieku Grabowa należała do dóbr Potworowa. W 1877 roku powstał samodzielny folwark Grabowa liczący 540 mórg ziemi. Wieś Grabowa w 1882 roku liczyła 24 domy i 220 mieszkańców, a obszar wsi wynosił 456 mórg ziemi.

W 1921 roku Grabowa liczyła 34 domy i 235 mieszkańców. Grabowa należała do gminy Potworów. Przed II wojną światową właścicielem wiatraka we wsi był K. Grzanecki.

 

Grabowska Wola

Pierwsza wzmianka o tej miejscowości pochodzi z 1508 roku ze spisu podatkowego powiatu radomskiego. Nazwę wsi zapisano jako Wolya. Właścicielem wsi był w tym czasie Sandzyny z Rdzowa.

Podczas lustracji kościelnej z 1511 roku zapisano wieś Wola Grabowska w parafii Wrzeszczów.

Spis podatkowy z 1569 roku mówi, że właścicielem wsi był ten sam szlachcic, który był właścicielem Grabowej.

W XVII wieku wieś stała się własnością rodu Duninów-Szpotów. Mimo, że Grabowa przeszła w ręce Potkańskich ta osada cały czas był własnością Duninów. W 1789 roku właścicielem wsi był Tomasz Szpot podstoli buski.

W 1827 roku stało tu 12 domów a mieszkało 101 mieszkańców, a w połowie XIX wieku liczba domów we wsi wzrosła do czternastu.

W końcu XIX wieku wieś zwano również Grabówką. Miejscowość należała do gminy Potworów i parafii Wrzeszczów.

W 1881 roku naliczono 20 domów i 143 mieszkańców. Większość gruntów wsi to były grunty dworskiej, których było 500 mórg. Ziemia chłopska stanowiła obszar 88 mórg.

W końcu XIX wieku całość ziemi dworskiej rozparcelowano i na tym miejscu powstała osada Grabowska Wola kolonia. Liczyła ona w 1921 roku 38 domów i 250 mieszkańców.

We wsi Grabowska Wola naliczono w tym czasie 12 domów i 82 mieszkańców.

 

Jamki

Podczas uwłaszczania części ziemi folwarcznej wsi Sady w końcu XIX wieku na części ziemi powstała nowa osada o nazwie Jamki. Nazwa pochodzi od słowa „jamka” oznaczającego obniżenie terenu.

W 1921 roku wieś liczyła 21 domów i 129 mieszkańców. Jamki należały do gminy Potworów.

 

Kacperków

Po 1864 roku, gdy dokonywano uwłaszczenia gruntów folwarcznych wsi Długie. Na części ziemi powstała nowa osada o nazwie Kacperków. Była to tak zwana kolonia. Nazwa pochodzi od imienia „Kacper”. W 1882 roku osada ta liczyła 14 domów i 36 mieszkańców. Obszar wsi wynosił 398 mórg ziemi.

W 1921 roku Kacperków liczył 22 domy mieszkalne i 156 mieszkańców. Wieś należała do gminy Potworów.

 

Kozieniec

W 1511 roku przeprowadzono wizytacje diecezji gnieźnieńskiej. Podczas wizytacji w parafii Potworów odnotowano istnienie wsi pod nazwą Kozi Kaleń. Jest to pierwsza wzmianka o wsi, która obecnie nazywa się Kozieniec. W połowie XVI wieku nazwę wsi zapisano jako Kozya Kalyn. Obecną nazwę wsi językoznawcy wywodzą od słowa „koziniec” oznaczającego kiedyś kozi nawóz.

W 1569 roku właścicielem wsi była Jan Modrzewski. Wieś liczyła 5 łanów obszaru.

Po Modrzewskich wieś trafia w ręce Wolskich, a następnie Powałów i Kurdwanowskich, a w drugiej połowie XVII wieku Kozieniec należał do rodu Duninów-Wąsowiczów.

Aleksandra Dunin-Wąsowiczowa córka właściciela wsi została drugą żoną Andrzeja Kamienieckiego (ur. 1678) i wniosła mu w posagu Kozieniec. Kamienieccy pochodzili z Rusi Czerwonej. Syn Andrzeja Kamienieckiego, Rafał Kamieniecki odziedziczył dobra Kozieniec, w 1790 roku został miecznikiem radomskim.

W XVIII wieku dawna nazwa „Kozi Kaleń” zniknęła, a wieś nazywano już Kozienic.

Synem Rafała Kamienieckiego był Feliks (ur. 1785), który odziedziczył, na początku XIX wieku dobra Kozieniec i dobra Kamienieckich na Wołyniu. Feliks Kamieniecki był oficerem wojsk Księstwa Warszawskiego i odbył wraz z wojskami napoleońskimi słynną i tragiczną wyprawę na Rosję w 1812 roku.

Kozieniec nie był dużą osadą. W 1827 roku liczył zaledwie 11 domów mieszkalnych i 95 mieszkańców. Jednak Kamienieccy bardzo lubili tą wieś i według heraldyków do swojego nazwiska dopisywali słowa „z Kozieńca”.

Po powrocie z wojny Feliks Kamieniecki gospodarował w Kozieńcu do swojej śmierci w 1843 roku. Po Feliksie Kamienieckim dziedziczył zapewne jego najstarszy syn Władysław. Za czasów Władysława Kamienieckiego przeprowadzono częściowe uwłaszczenie ziemi dworskiej.

W 1882 roku wieś zamieszkiwało już 113 mieszkańców a stało tu 17 domów.

Po uwłaszczeniu na terenie folwarku wyznaczono 24 działki rolnicze. W 1882 roku obszar wsi wynosił 222 morgi ziemi. Folwark istniejący nadal we wsi obejmował 894 morgi ziemi. Znajdował się tu młyn wodny.

Po 1864 roku wieś włączono do gminy Potworów.

W 1921 roku podczas spisu powszechnego Kozieniec dzielił się na trzy części: Kozieniec kolonię liczącą 33 budynki mieszkalne i 195 mieszkańców, Kozieniec osadę w której znajdował się jeden dom i siedmiu mieszkańców oraz Kozieniec wieś gdzie naliczono 14 domów i 139 mieszkańców.

W okresie międzywojennym we wsi działał wiatrak należący do S. Wencla.

 

Łojków

Wieś powstała po 1864 roku. Wtedy to w ramach uwłaszczenia dzielono między chłopów ziemie dworską. Folwark Polesie należący do dóbr Potworów został rozparcelowany, a na jego miejscu powstała tak zwana kolonia. Nową osadę nazwano Łojków. Nazwa wsi pochodzi od dawnego imienia „Łojek”.

W końcu lat osiemdziesiątych XIX wieku wieś liczyła 9 domów. Obszar wsi wynosił 234 morgi ziemi. Łojków należał do gminy i parafii Potworów.

W 1921 roku mieszkało w Łojkowie 104 mieszkańców w 12 domach. Przed drugą wojną światową we wsi działał wiatrak należący do S. Idzikowskiego. 

 

Marysin

Początki wsi sięgają XIX wieku. Marysin stanowił pierwotnie folwark szlachecki leżący w gminie Przytyk. W końcu dziewiętnastego stulecia stał tu zaledwie jeden budynek mieszkalny, był to zapewne czworak, a mieszkało w nim ponad 50 pracowników folwarku.

W 1921 wieś leżała w gminie Przytyk. Osada liczyła 27 budynków mieszkalnych i 171 mieszkańców.

 

Mokrzec

W 1420 roku w sądzie w Sandomierzu zapisano następującą notatkę: „Inter Pelkam de Podkana actorem et inter decem kmetones de Mocrzecz”. Zapis ten oznacza, że dziesięciu kmieci ze wsi Mokrzec wytoczyło sprawę przeciwko Pełce z Potkanny. Niestety nie wiadomo czego dotyczyło oskarżenie wobec Pełki, ale zapewne było poważne ponieważ z dalszej części zapisu dowiadujemy się, że kmiecie z Mokrzca nie chcieli ustąpić i podtrzymywali oskarżenia.

Wynika z tego, że Mokrzec był już w początkach XV wieku dosyć dużą wsią zamieszkałą przez przynajmniej 10 kmieci.

Kolejny zapis pochodzi ze spisu podatkowego z 1508 roku (Mokrzerz). W tym czasie właścicielem wsi był Sandzyny z Rdzowa. W 1511 roku wieś wymieniono podczas wizytacji kościelnych (Mokrzecz). W „Liber…” Jana Łaskiego wymieniono wieś Mokrzecz.

W 1569 roku wieś należała do dwóch szlachciców. Byli nimi: Stanisław Suligostowski i Piotr Podlodowski. Osada należała do parafii Wrzeszczów. Już w XVI wieku obok wsi Mokrzec wymienia się osadę o nazwie Wola Mokrzecka lub Wola.

Po Suligostowskich i Podlodowskich wieś należała do rodu Męcinów. Jednak już w 1610 roku Wawrzyniec Chlewicki z Chlewic kupił Mokrzec, Mokrzecką Wolę i Rdzów. Po Wawrzyńcu Chlewickim dziedzicem wsi był jego syn Jan Chlewicki.
W końcu XVII wieku dziedzicem wsi został Stefan Chlewicki syn Jana.

Stefan Chlewicki pozostawił dwie córki, które wyszły za mąż za Karwickiego i Dunina-Wąsowicza. Dobra Mokrzec przeszły w ręce Wąsowiczów. Jednak w drugiej połowie XVIII wieku Mokrzec, Mokrzecka Wola i Rdzów przeszły poprzez koligacje rodzinne na własność Stadnickich.

Według spisu podatkowego z 1789 roku właścicielem Mokrzca był Jan Nepomucen Stadnicki łowczy opoczyński.

W pierwszej połowie XIX wieku wieś staje się własnością rodu Domańskich. Jan Domański syn Stefana, dziedzic Mokrzca ożenił się z Marianną Okęcką. Ich dziećmi byli Stefan, Seweryn i Władysław. Na cmentarzu w parafii Wrzeszczów jeszcze na początku XX wieku był pomnik Marianny z Okęskich Domańskiej właścicielki dóbr Mokrzec i jej syna Stefana. Za czasów Domańskich majątek Mokrzec został rozparcelowany.

W 1827 roku wieś liczyła 13 domów i 108 mieszkańców. Mokrzecka Wola w tym czasie liczyła 7 domów i 95 mieszkańców.

W końcu XIX wieku Mokrzec i Wola Mokrzecka były opisywane łącznie. Wieś leżała w gminie Potworów i parafii Wrzeszczów. W końcu lat osiemdziesiątych XIX wieku Mokrzec liczył 29 domów i 133 mieszkańców. Obszar wsi wynosił
439 mórg ziemi. We wsi były też ziemie dworskie liczące 750 mórg.

W okresie międzywojennym nie wyróżniano już Mokrzeckiej Woli jako osobnej wsi. W 1921 roku Mokrzec wieś liczyła 28 budynków mieszkalnych i 150 mieszkańców. Mokrzec kolonia (na miejscu folwarku) liczył 44 budynki mieszkalne i 163 mieszkańców. Obie wsie należały do gminy Potworów.

W tym czasie we wsi Mokrzec działał wiatrak. Jego właścicielem był F. Rdzanek.

 

Rdzów

Początki wsi sięgają przełomy XV i XVI wieku. Pierwsza pisana wzmianka pochodzi ze spisu podatkowego z 1508 roku. Wieś funkcjonowała pod nazwą Rsow. Nazwa wsi pochodzi od staropolskiego określenia żyta, które nazywano „reż”. W tym czasie wieś należała do Sandzyny z Rdzowa. (Sandzyny de Rzow).

Jan Łaski wymienił w swoim dziele „Liber…” z lat 1511-1523 wieś pod nazwą Rzow. Nazwa miejscowości pochodzi od słów rzeź, reż, rżany które poprzez mazurzenie dało obecną nazwę Rdzów. W XVI wieku wieś dawało dziesięcinę w wysokości 12 grzywien do kościoła we Wrzosie. W połowie XVI wieku Rdzów należał do rodzin Suligostowskich i Podlodowskich.

Po Suligostowskich i Podlodowskich wieś należała do rodu Męcinów. Jednak już w 1610 roku Wawrzyniec Chlewicki kupił Mokrzec, Mokrzecką Wole i Rdzów. Po Wawrzyńcu Chlewickim dziedzicem wsi był jego syn Jan Chlewicki. W końcu XVII wieku dziedzicem wsi został Stefan Chlewicki syn Jana. Stefan Chlewicki pozostawił dwie córki, które wyszły za mąż za Karwickiego i Dunina-Wąsowicza. Dobra Rdzów jako posag przeszły w ręce Wąsowiczów.

W 1774 roku Antonina Wąsowiczówna, córka właściciela Rdzowa, wyszła za mąż za Szymona Stadnickiego. Po śmierci siostry Antoniny, Barbary która była bezdzietna Rdzów i inne wsie w okolicy przypadły Szymonowi Stadnickiemu jako posag żony. Po śmierci Szymona Stadnickiego majątek Rdzów objął młodszy syn Szymona i Antoniny, Jan Nepomucen Stadnicki (1751-1814).

Czasy Jana Stadnickiego to okres największej świetności Rdzowa. Jego właściciele wybrał sobie tą wieś jako swoją siedzibę, rozpoczął budowę dworu. Był to bogaty i utytułowany szlachcic. W 1777 roku został szambelanem króla Stanisław Augusta, w 1788 łowczym opoczyńskim a 1792 roku kawalarem orderu św. Stanisława. Jan Nepomucen Stadnicki ożenił się z Marią Ludwiką, z którą miał córkę Mariannę Ludwikę urodzoną w Rdzowie. Matka i córka wkrótce zmarły. Po śmierci pierwszej żony Jan Nepomucen ożenił się ponownie, tym razem z  Marianną Strasz herbu Odrowąż. Z tego związku urodził się w Rdzowie syn o imionach Michał Napoleon Karol Hieronim Wojciech oraz córka Leontyna. Leontyna Stadnicka wyszła za mąż Ferdynanda Bonieckiego. Ślub odbył się w Rdzowie w 1832 roku.

Rdzów był w tym czasie siedzibą możnego rodu Stadnickich, tu rodziły się ich dzieci i odbywały się huczne śluby. Zapewne Rdzów w tamtym czasie widział wiele znakomitości ówczesnej Polski. Stadniccy jak i Bonieccy posiadali tytuły hrabiowskie. Pozostałością świetności Rdzowa jest dwór wybudowany przez Jana Stadnickiego w końcu XVIII wieku oraz pomniki w kościele w Potworowie i na cmentarzu w Potworowie. Jeszcze na początku XX wieku były tu pomniki Jan Nepomucena Stadnickiego zmarłego 8 IV 1814 roku jego żony Marianny zmarłej w 1854 oraz córki Leontyny zmarłej w 1848 roku.

Po Janie Nepomucenie Stadnickim dziedzicem wsi został zapewne jego syn Michał Stadnicki ale już w drugiej połowie XIX wieku jako właściciel wsi występuje jego siostrzeniec Stanisław Boniecki (ur. 1846) syn Ferdynanda i Leontyny ze Stadnickich.

W 1827 roku wieś liczyła 24 domy i 225 mieszkańców. Po 1864 roku wieś włączono do gminy Potworów. W 1880 roku dobra Rdzów liczyły 1035 mórg. Zostały w części rozparcelowane i wyznaczono 32 działki chłopskie dla mieszkańców Rdzowa.

Stanisław Boniecki zmarł bezpotomnie i majątek Rdzów oraz Potworów przeszedł na jego bratanków: Edwarda i Stanisława (ur. 1870 r.).

W końcu lat osiemdziesiątych we wsi stało 29 domów a mieszkało we wsi 363 mieszkańców. We wsi było 709 mórg ziemi włościańskiej i 600 mórg ziemi folwarcznej.

Właścicielem ziemskim w 1929 roku był Edward Boniecki. Majątek Rdzów liczył 468 ha gruntu.

W 1921 roku wieś liczyła 60 budynków mieszkalnych i 319 mieszkańców.

 

Rdzuchów

Nazwa osady powstała od dawnej nazwy osobowej „Rżuch”. Z czasem nazwa zmieniła się z Rzuchów na Rdzuchów.

Wieś istniała już w początkach XIV wieku. Kroniki sądowe notują, iż w 1428 roku niejaki Jan z Rzuchowa sprzedał wieś Grabowe za 50 grzywien Andrzejowi Duninowi. Nie wiadomo z jakiego rodu pochodził Jan z Rzuchowa najpewniej rodu Duninów. Jednak następnymi właścicielami wsi byli już na pewno rycerze z rodu Duninów.

W okolicach na wschód od Opoczna mieszkali od dawna rycerze nazywający się Duninami herbu Łabędź. Był to stary ród pochodzący od Piotra Własta doradcy Bolesława Krzywoustego. Ród był dosyć liczny i zakładając kolejne wsie potomkowie tego rodu, zachowując herb Łabędź, przyjmowali nazwiska od rodowych wsi. W ten sposób powstał takie nazwiska jak: Dunin-Suligostowscy (z Sulgostowa), Dunin-Borkowscy (z Borkowic), Dunin-Koziccy (z Kozic), Dunin-Karwiccy (z Karwic) i inni.

Jeden z rycerzy pochodzący z Sulgostowa niejaki Stanisław syn Mikołaja w  drugiej połowie XV wieku objął w posiadanie osadę o nazwie Rdzuchów (zwaną wtedy Rzuchowem).Od nazwy wsi rycerz Stanisław nazwał się Rzuchowskim herbu Łabędź. Stanisław Rzuchowski i jego żona Małgorzata mieli czterech synów: Jakuba, Baltazara, Piotra i Serafina. Bracia po śmierci ojca w 1499 roku podzielili się rodowymi wsiami

Rzuchów pozostał początkowo jako tak zwana oprawa wdowia dla Małgorzaty wdowy po Stanisławie, ponieważ właśnie ona figuruje jako właścicielka wsi w spisie podatkowym powiatu radomskiego z 1508 roku. Nazwę wsi zapisano jako Rszuchow. Wieś należała do parafii Klwów. Nazwa wsi pochodzi od nazwy staropolskiej nazwy osobowej Rżów. Rdzuchów wymienia Jan Łaski w „Liber…” z początku XVI wieku (Rzuchów).

Po śmierci Małgorzaty jej synowie objęli wieś. Jeden z ich potomków był właścicielem wsi w 1569 roku, był to Kasper Rzuchowski. Następcami Kaspra Rzuchowskiego byli jego synowie: Jan, Hieronim, Kacper i Zacharjasz. Najstarszy z nich został w 1586 roku komornikiem granicznym radomskim. Jeden z potomków synów Kaspra, Jan został w 1647 roku rotmistrzem województwa sandomierskiego. Część rodu wyjechała na Ukrainę. Kroniki notują Franciszka Rzuchowskiego miecznika kijowskiego żyjącego w pierwszej połowie XVIII wieku.

Rzuchowscy dziedziczyli wieś zapewne do końca XVII wieku. Wtedy to właścicielem Rdzuchowa został Walenty Kietliński herbu Odrowąż. Walenty Kietliński został w 1697 roku komornikiem granicznym opoczyńskim. Po Walentym Kietlińskim dziedziczył wieś jego syn Józef Kietliński. Józef Kietliński w 1737 roku został wojskim stężyckim następnie sędzią grodzkim radomskim i podczaszym sandomierskim. Był więc utytułowanym, poważanym a pewnie i bogatym szlachcicem.

Józef Kietliński miał wielu potomków. Byli to: Ksawery, Onufry, Franciszek i Helena. Po śmierci ojca jego dzieci podzieliły się majątkiem ojca, Rdzuchów dostał się Franciszkowi. Franciszek Kietliński również zgromadził liczne godności i tytuły. Był łowczym radomskim (od 1785) komornikiem granicznym (1788 ) i komornikiem granicznym sandomierskim (od 1791). Po Kietlińskich pozostała we wsi kapliczka wzniesionej w 1786 roku przez Franciszka Kietlińskiego. W tejże kaplicy arcybiskup gnieźnieński Michał Poniatowski pozwolił odprawiać msze.

Po Kietlińskich wieś przeszła na początku XIX wieku na własność Cieleckich.

W 1827 roku miejscowość liczyła 25 domów i 148 mieszkańców. Po 1864 roku wieś włączono do gminy Rusinów w powiecie Opoczyńskim.

W końcu lat osiemdziesiątych w Rdzuchowie było 37 domów i 420 mieszkańców. Obok wsi istniał folwark szlachecki liczący 988 mórg ziemi.

W okresie międzywojennym Rdzuchów nadal należał do gminy Rusinów w powiecie opoczyńskim. Najbliższa stacja kolejowa znajdowała się w Opocznie, a poczta w Drzewcach. W tym okresie majątek Rdzuchów liczący 104 ha był własnością Jadwigi Dobieckiej. Do niej też należał majątek Sady. Folwark Rdzuchów liczył w 1921 roku 4 budynki mieszkalne i 51 mieszkańców.

We wsi był sklep spożywczy należący do Stanisława Boguckiego oraz dwa wiatraki F. Cieślikowskiego i M. Słowińskiego.

Katalog Zabytków w Polsce z lat ’50 XX wieku informuje, że w Rdzuchowie zachowała się kapliczka ufundowana w 1786 roku przez Franciszka Kietlińskiego łowczego radomskiego. Jest też pałac wzniesiony na przełomie XVIII i XIX wieku, rozbudowywany. Pałac jest drewniany o konstrukcji zrębowej.

 

Rdzuchów Kolonia

Wieś powstała w drugiej połowie XIX wieku na miejscu dawnych gruntów folwarcznych.

W 1921 roku wieś liczyła 45 domów i 274 mieszkańców.

 

Sady

Ta osada powstała na przełomie XIV i XV wieku. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi ze spisu podatkowego z 1508 roku. W spisie zapisano nazwę wsi jako Szady. Kolejna wzmianka pojawia się w „Liber…” Jan Łaskiego z lat 1511-1520. Jan Łaski zapisał już nazwę Sady. W czasach Łaskiego Sady oddawały dziesięcinę w łanów kmiecych w wysokości 8 grzywien dla plebana w Nieznamirowicach.

Według spisu podatkowego z 1569 roku wieś Sadi należała do Kaspra Dunin Wolskiego podczaszego sandomierskiego. Wieś liczyła półtorej łana ziemi. Kolejne dwa łany były nie obsiewane. Kolejni dziedzice wsi z rodu Duninów używali niekiedy nazwiska Duninów-Sadowskich.

W XVII wieku Sady stały się własnością rodu Pigłowskich. Pigłowscy pochodzili z Wielkopolski. Świętosław Pigłowski cześnik kijowski ożenił się z Jadwigą Duninówną i objął w posagu wieś Sady. Świętosław w 1675 roku uposażył kościół w Potworowie.

Po Świętosławie dziedziczyli jego synowie: Andrzej, Franciszek, Marcin i Mikołaj.

Pigłowscy dziedziczyli wieś do 1735 roku, kiedy to Sady stały się własnością Badowskich i Rafałowiczów. W 1789 roku właścicielem wsi był Antoni Badowski oraz Jędrzej Rafałowicz.

W 1827 roku wieś liczyła 21 domów i 169 mieszkańców. W 1847 roku o wsi napisał ksiądz Siarczyński „leży w gruntach urodzajnych z lasami”

W 1864 roku Sady zostały włączone do gminy Rusinów w powiecie opoczyńskim. W końcu lat osiemdziesiątych XIX wieku we wsi stało już 24 domy a mieszkało we wsi 385 mieszkańców. Po uwłaszczeniu w Sadach wyznaczono 35 działek chłopskich. Folwark szlachecki w końcu XIX wieku liczył 741 mórg ziemi.

W 1921 roku we wsi Sady stało 38 domów (w tym jeden opuszczony), a mieszkało 160 mieszkańców.

Folwark Sady liczył jeden budynek mieszkalny (czworak) a mieszkało w nim 23 fornali. W okresie międzywojennym właścicielem folwarku była Jadwiga Dobiecka. Majątek Sady liczył 206 ha.

 

Wir

Podobnie jak Sady ta miejscowość również powstała na przełomie XV i XVI wieku. Pierwsza wzmianka pojawia się w spisie podatkowym z 1508 roku. Właścicielką wsi Wyr była wtedy Urszula Gościszewska. Wir został też umieszczony w „Liber…” Jana Łaskiego (Wyr). Za czasów Łaskiego dziesięcinę ze wszystkich ról, zarówno folwarcznych jak i kmiecych w wysokości do 14 grzywien płacono do kościoła we Wrzosie.

W spisie podatkowym z 1569 roku osadę zapisano pod nazwą Wier.

Nazwa wsi ma związek z położeniem w terenie pobliżu rzeki Wiązownicy. Obszar ten obfitował w mokradła, bagna i inne niebezpieczne miejsca, które zwano „wirami”.

W drugiej połowie XVI wieku wieś liczyła prawie 10 łanów ziemi. Była więc to całkiem spora osada. We wsi mieszkało oprócz kmieci również ośmiu zagrodników i czterech rzemieślników. Właścicielami wsi byli nadal Gościszewscy z Gościszewa. Jan Gościszewski posiadał 4 i pół łana ziemi a Stanisław Gościszewski 5 łanów ziemi. Po Gościeszewskich Wir przeszedł na własność Podlodowskich, a w XVIII wieku na własność Wąsowiczów.

Właścicielem wsi był Jędrzej Wąsowicz, a po nim Cyprian Wąsowicz (1789).

W 1827 roku wieś liczyła 23 domy i 156 mieszkańców.

23 sierpnia 1863 r. pod Wirem doszło do jednego z bardziej spektakularnych bojów Powstania Styczniowego, toczonych na Ziemi Radomskiej. Dowodzone przez Władysława Eminowicza i Kajetana Cieszkowskiego oddziały powstańcze, po całodniowej walce poniosły dotkliwą klęskę, ulegając znacznie sile wroga.

Po bitwie pod Wirem 27 powstańców pochowano na cmentarzu parafialnym we Wrzosie.

Pamiątką krwawych wydarzeń pozostała zbiorowa mogiła powstańcza, z ustawionym na niej drewnianym krzyżem.

Po Powstaniu Styczniowym Wir włączono do gminy Potworów.

W 1888 roku wieś Wir liczyła 28 domów i 103 mieszkańców.

W 1888 folwark Wir wraz z folwarkiem Wirówek liczył 1507 mórg ziemi. Grunty orne zajmowały 713 mórg, łąki 148 mórg, pastwiska 58 mórg, las 553 morgi, a nieużytki 35 mórg.

W folwarku było 7 murowanych budynków i 13 drewnianych. Wokół wsi były duże pokłady torfu.

Po I wojnie światowej wyróżniano: Wir wieś, Wir Nowy kolonia, Wir Stary kolonia i Wirówek kolonia. W 1921 roku Wir wieś liczył 13 domów i 72 mieszkańców. Wir Nowy kolonia liczył 25 domów i 162 mieszkańców. Wir Stary kolonia liczył 15 domów i 115 mieszkańców.

 
BIBLIOGRAFIA:
  1. Boniecki A., Herbarz polski Tom 1-16 i Uzupełnienia, Warszawa, 1899-1913.
  2. Chłapowski D., Potworowscy-kronika rodzinna, Warszawa 2002.
  3. Guldon Z., Zieliński S., Protokół ofiary dziesiątego i dwudziestego grosza powiatu radomskiego radomskiego 1789 roku „Radom i region radomski w dobie RP szlacheckiej”, Radom 1996.
  4. Kamińska M., Nazwy miejscowe dawnego województwa sandomierskiego, cześć 1-2, Wrocław 1964-1965.
  5. Karbowniak K., Szpitale parafialne na terenie powiatu radomskiego XV-XVIII wiek, Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego, zeszyt 1, tom XIX, 1982 rok.
  6. Katalog zabytków sztuki w Polsce, T, 3. zeszyt 10. pod red. J. Łozińskiego i Barbary Wolff. Warszawa 1961.
  7. Kopertowska D., Nazwy miejscowe województwa radomskiego, Kielce 1994.
  8. Księga adresowa Polski (wraz z W. M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosła i rolnictwa rok 1930, Annuaire de la Pologne (y compris la V. L. Dantzig), Warszawa 1930.
  9. Krzepela J., Małopolskie rody ziemiańskie, Kraków 1928.
  10. Krzepela J., Księga rozsiedleńcza rodów ziemiańskich w dobie jagiellońskiej, Część 1, Małopolska, Kraków 1915.
  11. Mapa Kwatermistrzowska Królestwa Polskiego 1839, arkusz k4s5.
  12. Nazwymiejscowe Polski, historia, pochodzenie, zmiany, pod red. K. Rymuta, Warszawa 1996-2003.
  13. Niesiecki K., Herbarz Polski, Tom 1-10, Lipsk 1839-1846.
  14. Opis powiatu radomskiego przez ks. Franciszka Siarczyńskiego, Warszawa 1847.
  15. Pająk J. Z., Dzieje podziałów administarcyjnych a granice regionu świętokrzyskiego „Region świętokrzyski mit czy rzeczywistość”, pod red. Jacka Wijaczki, Kielce 2001.
  16. Rodzina, Herbarz szlachty polskiej, opracowany przez Seweryna hrabiego Uruskiego (Armorial of Polish Nobility by Severin count Uruski)., T. 1-14, Warszawa 1906,
  17. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Wawelskiego, Tomy I-XIV. Warszawa 1880-1902.
  18. Spis ziemian Rzeczpospolitej Polskiej w roku 1930, województwo kieleckie-województwo krakowskie, Opracowali t. Epsztein i S. Górzański, Warszawa 1991.
  19. Skorowidz miejscowości Rzeczpospolitej Polskiej, t. III, województwo kieleckie, nakładem GUS, Warszawa 1925.
  20. Tabella Miast, Wsi, Osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, Tom I i II, Warszawa 1827.
  21. Wiśniewski J., Dekanat Radomski, Radom 1911.
  22. Źródła Dziejowe tom XIV, Polska w XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym opisał A. Pawiński, tom XIV i XV Małopolska, Warszawa 1892.
Urząd Gminy w Potworowie, ul. Radomska 2A, 26-414 Potworów, pow. przysuski, woj. mazowieckie
tel.: 48 671 30 46, 48 671 30 48, fax: 48 671 30 48 wew. 100, email: potworow@potworow.pl, http://www.potworow.pl
NIP: 798 12 77 695, Regon: 000540162
projekt i hosting: INTERmedi@  |  zarządzane przez: CMS - SPI
Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8 Strona zgodna z WCAG 2.0 AA
Niniejszy serwis internetowy stosuje pliki cookies (tzw. ciasteczka). Informacja na temat celu ich przechowywania i sposobu zarządzania znajduje się w Polityce prywatności.
Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie informacji zawartych w plikach cookies - zmień ustawienia swojej przeglądarki.
x